Người cao tuổi bị tiểu đường nên ăn gì? Cách lên bữa ăn đủ chất, dễ áp dụng

Người cao tuổi bị tiểu đường nên ăn gì là câu hỏi không thể giải quyết bằng một danh sách thực phẩm “được ăn” và “phải kiêng”. Ở tuổi này, bữa ăn vừa cần hạn chế đường huyết tăng nhanh, vừa phải đủ năng lượng để tránh sụt cân, mất cơ, mệt mỏi và hạ đường huyết.

Một khẩu phần phù hợp nên dựa trên tình trạng răng miệng, khả năng nhai nuốt, mức độ vận động, thuốc đang sử dụng và các bệnh đi kèm như tăng huyết áp, suy tim hoặc bệnh thận. Vì vậy, nguyên tắc quan trọng là ăn cân đối, kiểm soát khẩu phần và điều chỉnh theo từng người, không kiêng khem cực đoan.

[GIẢI ĐÁP] Người cao tuổi bị tiểu đường nên ăn gì? 

Nếu chưa biết bắt đầu từ đâu, gia đình có thể ưu tiên sáu nhóm thực phẩm sau:

• Rau không chứa nhiều tinh bột: rau cải, bông cải xanh, mướp, bầu, bí xanh, cà tím, đậu bắp, dưa leo.
• Tinh bột giàu chất xơ với lượng vừa phải: gạo lứt mềm, yến mạch, khoai, bánh mì nguyên cám, các loại đậu.
• Đạm dễ ăn: cá, thịt gia cầm bỏ da, trứng, đậu phụ, thịt nạc, sữa hoặc chế phẩm sữa phù hợp.
• Chất béo không bão hòa: dầu ô liu, dầu đậu nành, dầu mè, quả bơ và các loại hạt.
• Trái cây nguyên quả với khẩu phần nhỏ: ổi, táo, lê, cam, bưởi, thanh long hoặc quả mọng.
• Nước lọc và đồ uống không thêm đường.

Người bệnh không nên loại bỏ hoàn toàn tinh bột. Cách hợp lý hơn là chọn nguồn tinh bột giàu chất xơ, ăn đúng lượng và phối hợp với rau, đạm trong cùng bữa.

Đừng chỉ hỏi ăn món gì, hãy nhìn vào cấu trúc cả bữa ăn

Khi tìm hiểu người cao tuổi bị tiểu đường nên ăn gì, nhiều gia đình tập trung vào gạo lứt, khoai lang hoặc một loại rau cụ thể. Tuy nhiên, đường huyết sau ăn còn chịu ảnh hưởng bởi tổng lượng thực phẩm, cách chế biến và sự kết hợp giữa các món.

Một cách dễ áp dụng là chia đĩa ăn thành 3 phần:

• Một nửa đĩa: rau không chứa nhiều tinh bột.
• Một phần tư đĩa: cá, thịt nạc, trứng, đậu phụ hoặc nguồn đạm khác.
• Một phần tư đĩa: cơm, khoai, yến mạch, bánh mì nguyên cám hoặc thực phẩm giàu carbohydrate.

Tỷ lệ trên mang tính gợi ý; người gầy yếu, suy dinh dưỡng, bệnh thận hoặc đang điều trị insulin cần khẩu phần được cá nhân hóa.

Chọn tinh bột chậm nhưng vẫn phải kiểm soát lượng

Tinh bột là nguồn cung cấp năng lượng quan trọng, đặc biệt với người già dễ mệt và giảm sức cơ. Cắt bỏ hoàn toàn cơm, bún, mì hoặc khoai có thể khiến khẩu phần thiếu năng lượng và làm tăng nguy cơ hạ đường huyết ở người đang dùng một số thuốc.

Gia đình có thể thay một phần gạo trắng bằng gạo lứt nấu mềm, yến mạch, khoai lang, bánh mì nguyên cám hoặc các loại đậu. Nếu người bệnh khó nhai, không nhất thiết phải ép ăn cơm quá khô hay hạt nguyên cám cứng; có thể nấu mềm và bắt đầu bằng tỷ lệ pha trộn phù hợp.

“Tinh bột tốt” vẫn chứa carbohydrate, vì vậy ăn quá nhiều gạo lứt hoặc khoai vẫn có thể làm đường huyết tăng. Khẩu phần cụ thể nên được điều chỉnh dựa trên kết quả đo đường huyết và tư vấn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Tăng rau nhưng ưu tiên loại dễ nhai, dễ tiêu hóa

Rau cung cấp chất xơ, vitamin và khoáng chất, đồng thời giúp bữa ăn no lâu hơn. Người cao tuổi có thể chọn rau cải, bầu, bí, mướp, đậu bắp, súp lơ, cà tím, nấm và dưa leo.

Với người răng yếu, nên thái nhỏ, nấu canh, hấp hoặc luộc chín mềm. Không nên vì muốn tăng chất xơ mà dùng quá nhiều rau sống, nhất là khi người bệnh hay đầy bụng, tiêu chảy hoặc có vấn đề về nuốt.

Khoai tây, khoai lang, ngô, bí đỏ già và đậu hạt có lượng carbohydrate đáng kể. Các thực phẩm này vẫn dùng được nhưng nên tính vào phần tinh bột, không xem như rau ăn tự do.

Ưu tiên đạm dễ ăn để hạn chế mất cơ

Khi cân nhắc người cao tuổi bị tiểu đường nên ăn gì, gia đình không nên bỏ qua nguy cơ mất cơ và suy dinh dưỡng. Nguồn đạm có thể đến từ cá, trứng, đậu phụ, thịt nạc, thịt gia cầm bỏ da, sữa chua không đường hoặc sữa được lựa chọn theo tư vấn chuyên môn.

Có thể chế biến cá hấp, thịt băm, trứng hấp, đậu phụ sốt nhạt hoặc cháo có thêm đạm để người bệnh dễ ăn. Hạn chế thịt chế biến sẵn như xúc xích, thịt xông khói, giò chả nhiều mỡ và muối.

Người mắc bệnh thận mạn không nên tự tăng lượng thịt, sữa hay bột protein. Nhu cầu đạm phụ thuộc giai đoạn bệnh thận, tình trạng dinh dưỡng và chỉ định của bác sĩ.

Lựa chọn chất béo có lợi với lượng vừa phải

Dầu ô liu, dầu mè, dầu đậu nành, cá béo, quả bơ và hạt không tẩm đường hoặc muối có thể bổ sung chất béo không bão hòa. Tuy nhiên, đây vẫn là nhóm cung cấp nhiều năng lượng nên không cần dùng quá nhiều.

Hạn chế mỡ động vật, da gà, nội tạng, thức ăn chiên ngập dầu, bơ thực vật dạng rắn và bánh kẹo có nhiều chất béo bão hòa. Cách nấu hấp, luộc, áp chảo ít dầu hoặc kho nhạt thường phù hợp hơn với bữa ăn hằng ngày.

Trái cây nên ăn nguyên quả, không ép lấy nước

Người bệnh không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối trái cây. Có thể chọn ổi, táo, lê, cam, bưởi, thanh long hoặc các loại quả mọng, dùng từng khẩu phần nhỏ và theo dõi phản ứng đường huyết.

Nên ăn nguyên múi hoặc nguyên miếng để giữ lại chất xơ. Nước ép, sinh tố thêm đường và trái cây sấy thường khiến người dùng nạp nhiều carbohydrate trong thời gian ngắn hơn.

Sầu riêng, mít, nhãn, vải, xoài chín hoặc nho không phải lúc nào cũng bị cấm, nhưng cần dùng ít hơn và tránh ăn liên tục một lượng lớn. Khẩu phần quan trọng không kém tên loại quả.

Điều chỉnh bữa ăn theo những vấn đề thường gặp ở tuổi già

Câu trả lời cho người cao tuổi bị tiểu đường nên ăn gì sẽ khác nhau giữa người còn khỏe, người suy dinh dưỡng và người có nhiều bệnh nền.

Khi người bệnh chán ăn hoặc khó nhai

Có thể chia thành ba bữa chính và một đến hai bữa phụ nhỏ nếu kế hoạch điều trị cho phép. Món ăn nên mềm, ấm, ít dầu nhưng vẫn có đủ đạm, chẳng hạn cháo cá kèm rau, trứng hấp, đậu phụ non hoặc sữa chua không đường.

Không nên chỉ cho người bệnh ăn cháo trắng vì dễ nuốt. Cháo được nấu nhuyễn nhưng vẫn chủ yếu là tinh bột; nên thêm cá, thịt băm, trứng hoặc đậu phụ và ăn kèm rau mềm.

Khi có bệnh thận, suy tim hoặc phù

Không áp dụng máy móc lời khuyên “uống thật nhiều nước” hay “ăn nhiều đạm”. Bác sĩ có thể yêu cầu điều chỉnh nước, natri, kali, phospho hoặc protein tùy tình trạng bệnh.

WHO khuyến nghị người trưởng thành nói chung hạn chế muối dưới 5 g mỗi ngày, tương đương dưới 2 g natri, nhưng kế hoạch cụ thể có thể chặt chẽ hơn nếu người bệnh có suy tim, tăng huyết áp hoặc bệnh thận. Cần lưu ý lượng muối ẩn trong nước mắm, nước tương, đồ muối chua, mì ăn liền, giò chả và thực phẩm đóng gói.

Khi đang dùng insulin hoặc thuốc có nguy cơ gây hạ đường huyết

Người cao tuổi có nguy cơ hạ đường huyết cao hơn, nhất là khi ăn thất thường, suy giảm trí nhớ hoặc chức năng thận giảm. Hướng dẫn của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ lưu ý bữa ăn không đều là một trong những yếu tố làm tăng nguy cơ này ở người lớn tuổi.

Không nên bỏ bữa hoặc tự giảm lượng tinh bột đột ngột khi vẫn dùng thuốc theo liều cũ. Nếu thường xuyên run tay, vã mồ hôi, đói cồn cào, choáng, lú lẫn hoặc buồn ngủ bất thường, cần kiểm tra đường huyết và xử trí theo kế hoạch bác sĩ đã hướng dẫn. Mức dưới 70 mg/dL thường được xem là hạ đường huyết và cần được chú ý.

Gợi ý thực đơn một ngày cho người cao tuổi bị tiểu đường

Thực đơn dưới đây chỉ là ví dụ để hình dung cách phối hợp món, không phải khẩu phần bắt buộc cho mọi người.

Bữa sáng

• Một bát nhỏ yến mạch nấu cùng thịt băm và rau.
• Hoặc một bát phở nhỏ, giảm bánh phở, tăng rau và dùng thịt nạc.
• Nước lọc hoặc trà không thêm đường.

Bữa phụ buổi sáng

• Một hũ sữa chua không đường.
• Hoặc một phần nhỏ ổi, táo hay bưởi.

Bữa phụ không bắt buộc đối với tất cả người bệnh. Người đang thừa cân hoặc đường huyết sau ăn cao cần trao đổi về việc có nên thêm bữa phụ hay không.

Bữa trưa

• Một phần cơm vừa với gạo trắng pha gạo lứt.
• Cá hấp gừng hoặc cá kho nhạt.
• Đậu phụ.
• Canh bí xanh và một đĩa rau luộc.

Bữa tối

• Một phần nhỏ cơm hoặc khoai.
• Thịt gà bỏ da, thịt nạc băm hoặc trứng hấp.
• Rau cải nấu nấm.
• Nước lọc.

Nếu người bệnh thường hạ đường huyết ban đêm, không nên tự ý thêm bữa khuya hoặc thay đổi liều thuốc. Gia đình nên ghi lại giờ ăn, món ăn và kết quả đường huyết để bác sĩ đánh giá nguyên nhân.

Người cao tuổi bị tiểu đường nên hạn chế ăn gì?

Bên cạnh việc xác định người cao tuổi bị tiểu đường nên ăn gì, cần giảm những thực phẩm dễ làm đường huyết tăng nhanh hoặc không có lợi cho tim mạch:

• Nước ngọt, trà sữa, sữa đặc, nước tăng lực và nước ép thêm đường.
• Bánh kẹo, chè, mứt, kem và ngũ cốc ăn sáng tẩm đường.
• Cơm, bún, phở hoặc bánh mì trắng với khẩu phần quá lớn.
• Đồ chiên rán, mỡ động vật, da gia cầm và nội tạng.
• Thịt chế biến sẵn, mì ăn liền, thực phẩm đóng hộp nhiều muối.
• Rượu bia, đặc biệt khi đang dùng insulin hoặc thuốc có nguy cơ gây hạ đường huyết.

“Không đường” cũng không đồng nghĩa với không ảnh hưởng đến đường huyết. Bánh không đường vẫn có thể chứa nhiều bột, còn sữa hạt đóng chai có thể được bổ sung đường. Vì vậy, nên đọc bảng thành phần và thông tin carbohydrate trên nhãn.

Trà thảo mộc có thể xuất hiện trong chế độ ăn không?

Khi tìm hiểu người cao tuổi bị tiểu đường nên ăn gì, nhiều gia đình cũng quan tâm đến đồ uống hằng ngày. Nước lọc vẫn là lựa chọn nền tảng. Trà thảo mộc không thêm đường có thể được cân nhắc như một cách đa dạng đồ uống, nhưng không phải thuốc và không thay thế chế độ ăn, vận động hay thuốc điều trị.

Tratosa hiện có Trà thảo mộc Nấm Lim Xanh Thìa Canh dành cho người trưởng thành. Trang sản phẩm công bố thành phần, cách pha và lưu ý không dùng cho phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú. Với người cao tuổi đang uống thuốc tiểu đường, thuốc huyết áp, thuốc chống đông, có bệnh gan, thận hoặc nhiều bệnh nền, cần hỏi bác sĩ trước khi sử dụng thường xuyên và theo dõi đường huyết theo hướng dẫn.

Bạn đọc có thể tham khảo thêm cách kiểm soát HbA1c bằng những thói quen hằng ngày và hướng dẫn đi bộ đúng cách cho người bệnh tiểu đường để phối hợp dinh dưỡng với lối sống phù hợp.

Để trả lời đúng câu hỏi người cao tuổi bị tiểu đường nên ăn gì, cần nhìn xa hơn một danh sách món ăn. Bữa ăn nên có rau, đạm phù hợp, tinh bột được kiểm soát, chất béo lành mạnh và đồ uống không thêm đường; đồng thời phải vừa sức nhai, đủ dinh dưỡng và phù hợp với thuốc cũng như bệnh nền.

Nếu người bệnh sụt cân nhanh, ăn kém kéo dài, thường xuyên hạ đường huyết, nôn ói, lú lẫn hoặc có chỉ số đường huyết bất thường, gia đình nên đưa người bệnh đi khám thay vì tiếp tục tự điều chỉnh chế độ ăn tại nhà.